(İnsanlar kelimeler (sözcükler) ile konuşur, kavramlar ile anlaşır. Kelime, bir veya birkaç heceden meydana gelen anlamlı söz / sözcük demektir. Kelimeyi ; daha geniş anlamda bir varlığı, fiili (eylemi) ve kavramı dile getiren ses veya ses topluluğu olarak ta tanımlayabiliriz. Kavram ise ; bir şey (varlık) hakkında oluşmuş genel düşünce, fikir, tasarım, mefhum, nosyon anlamlarına gelir. Kavramlar tasavvurun, düşüncenin kelimeler yoluyla anlaşılması ve anlatılmasını sağlayan  soyut fikir araçlarıdır. Kelimelerin kökenini, kaynakta başlayıp devam eden gelişmesini, ses ve anlam bakımından geçirdikleri değişiklikleri inceleyen bilim dalına “Etimoloji / Kökenbilim” denir. Kavramların içerdiği fikirleri konu edinen, kavramların bilgisini inceleyen bilim dalına da “Epistemoloji / Bilgi Teorisi” denir. Kelime ve kavramların işaret ettiği anlamları inceleyen bilim dalı ise “Semantik / Anlambilim” olarak geliştirilmiştir. Yöremizdeki kelime ve kavramları daha iyi anlayabilmek için, kökenine inersek ; yeniden köye dönüp köylülerimizle, özellikle de yaşlılarımızla konuşmamız ve yerinde araştırma yapmamız  yararlı olur diye düşünmekteyiz. Bir zamanlar dile getirdiğimiz “Köylü olmak üstünlük, köylü kalmak düşkünlüktür” söylemimiz yerli yerinde bir söylemdir. Bu sözü söylerken milli kültürümüzün köyde başladığını, kentte gelişip çağdaşlaştığını düşünmüştük. Yöre kültürünün öz be öz Türk olan kelimelerini bildiğimiz veya bulduğumuz kadar aşağıda alfabetik sıra ile sunacağız. Bu arada, söz kelimeden açılmışken, dini ve milli kültürümüzün ana unsurlarını da dile getirmeye çalışacağız.)

            Kelime-i tevhid ne demektir ?“Kelimetullah”  da denen “Kelime-i tevhid”, Allah’a ve O’nun son peygamberi ve elçisi Hz. Muhammed’e inanıp iman etmeyi sağlayan : <<Lâ ilâhe illallah, Muhammedün resûlullah>> sözüdür. Bu sözün anlamı (Türkçesi) : <<Allah’tan başka ilâh (tanrı) yoktur, Hz. Muhammed Allah’ın elçisidir. >> demektir. Müslüman olduğunu söyleyen her insan, bu sözü dili ile ikrar, kalbi ile tasdik eden insan demektir. Bu söz İslam’ın iman esaslarının ilkidir. (Her ne kadar girmek için çırpındığımız AB (Avrupa Birliği), bu iman cümlesinin son bölümünü, bize emredercesine söylemeyin dese de biz son nefese kadar söylemeye devam edeceğiz.) Kelime-i şahadet ne demektir ?

“Kelime-i şahadet”, iman eden müslümanın : <<Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abduhû ve resûluhu>> diyerek imanını ilan etmesidir. Bu sözün anlamı (Türkçesi) : <<Ben şahitlik ederim ki Allah’tan başka ilâh yoktur ve yine şahitlik ederim ki Hz. Muhammed O’nun kulu ve elçisidir. >> demektir. Bu şahadet cümlesi müslümanın dünyada iken imanına bütün benliği ile şahitlik etmesidir.

 Türkistan’da duyduğum “Bizim Kelimelerimiz” hangileridir ?

Orta Asya (Türkistan) seyahatimde baba köyüm olan “Hacılı” ve ana köyüm olan “Pirili” de birebir konuştuğumuz şu kelimeleri duyarak tarif edilemez bir duygu yaşadım : “Aga, aga bey, eke, çece, emi, ici, ini, ene, eme, bibi, ebe, izi / ize, elti, tete, tieze” ve buna benzer bir çok ortak kelimeye rastladım. Bundan da anlaşılıyor ki ; bizim yöremiz “Oğuz” ve “Türkmen” topluluklarının gelip yerleştiği bir yöredir. 

  Kelime-i tayyibe ne demektir ?

Gönülleri hoş eden güzel söz demektir. Dünyada ve ahirette insanı mutlu eden yukarıdaki güzel ve kutlu sözlerden sonra, “Alucra ve Yöresi”ne ait kendi bildiğimiz ve derlediğimiz “Bizim Kelimelerimiz”in alfabetik sıralamasına geçelim :

ALUCRA Yöresinde kullanılan / Alucra Ağzı

Öztürkçe kelime ve kavramlar için İhsan Tekoğlu

tarafından yapılan katkılar aşağıya çıkarılmıştır :

                                                                                                                                                - A -

Aga : Büyük erkek kardeş, aga bey

Ağız / Ağuz : (Avuz) Yeni doğuran hayvanın ilk sütü

Aha : İşte (Aham : İşte burada)

Alaçı(u)k : Çardak (Alançuk) 

Anur : Onur, gurur

Anurlu : Alıngan, gururlu

  - B -

Bâ(a)bak : Bana bak

Baha : Fiyat, bedel (Paha)

Barmah (k) : Parmak

Bayam / Payam : Bir çeşit ahlat (doğrusu) 

Bıcı / Bıcık : Mızmız, mızık, oyunbozan, karıştırıcı

Böcük : Böcek

Büğelek / Büvelek : Sığır böceği

Büğelek tutmak : Isırılan sığırın delice koşması

Bürük : Kadınlar için atkı, örtü

 - C -

Camadan : Sırt heybesi 

Camış : Manda, kömüş

Cazu : Cadı

Cindili : Cingöz, zeki, kurnaz

Cudam : Adamdan sayılmayan, adamcık 

 - Ç -

Çalhut : Hırsız, çok gezen

Çıtıl : Sinirli

Çiğin : Damat evinde gelin ve güvey için yapılan son takı töreni

Çit : Bahçe sınırlarını çevreleyen ağaç veya  diken korunak, bad

Çit : Yazma, yemeni, oyalı denilen kadın başörtüsü

  - D -

Deyha : Ora, orası anlamına (elle işaret edilerek gösterilir)

Dıgıl : Bıdık, kısa, cüce

Dırçık : Dırdırcı, çok ve sürekli konuşan

Dirgon : Demir harman yabası

 - E -

Ekiz : İkiz

Ekti : Cimri, aç gözlü (Dilenci tabiatlı)

Eksük : Noksan, yarım

Elti : Erkek kardeşlerin eşleri

Ene : Ana (Enee ! Anaa ! anlamınadır)

Eneke : Misket, bilye (çocuk oyunu)

Esürük : Sarhoş

- F -

Fırfırık : Pervane, fırıldak, vantilatör

Fırfırok : Dönek insan

Fırıç : Kurutulmuş ahlat ve dövmesi

Fırtlak : Yersiz ve zamansız davranan insan

Fısırık : Yetersiz, işe yaramaz  - G -

Gabran : Nobran, kaba, anlayışsız (gaspçı insan)

Garagura / Karakura : Kabus, korkulu rüya

Gavut : Un, yağ, süt ve şeker karışımı yemek

Gaygana / Kaygana : Yumurta  ve peynir yemeği, omlet

Gayhı / Kaykı : Kızak, kayık

Gelecoş : Et, ekmek, yoğurt, sarımsak karışımı yemek

Gendüme : Dibekte zarı alınmış keşkeklik buğday

Gıbalsız : Çirkin

Gilar : Kiler

Gilik : Sac altında ısı ile pişirilen ekmek, kömbe

Gubarmak / Kubarmak : Çalım satmak, horozlanmak

Gülük : İçi boş ve yuvarlak, çopur meşe meyvesi

Gülük oynamak : Gülükle misket oynamak  

  - H -

Halbur Tatlısı : Kalburla şekillendirilen unlu bir çeşit tatlı

Hareket : Deprem

Hasut / Hasud : Hasetçi, kıskanç

Haşgil : Haşılı çok yiyen, doymak bilmez, obur

Haşıl : Buğday kırığından yapılan bulamaç

Hedik :  Yemek için buğday ve fiğ haşlaması

Herek : Bir çeşit zayıf koyun

Hımıh(k) : Burnundan (genizden) konuşan insan

Hırıt : Zayıf, güçsüz, çelimsiz

 - I -

Ihbal : Şans, kısmet, baht

Irakı : Rakı

Iramazan : Ramazan

Irazı : Razı olan

Irıza : Rıza

Isıcak : Sıcak 

 - İ -

İnne : Israr, kesin karar ve inat ifade eder

İnne de : İnadına, kesinlikle

İnneme : Hepten

İrezil : Rezil, utanmaz, alçak

 - J -

J Harfi : (J harfi ile başlayan Öztürkçe kelime bulunmamaktadır. Başka dillerden Türkçe’ye geçen J harfi ile başlayan kelimelerin yerine ; “jandarma” kelimesinde olduğu gibi başka harf konularak, “candarma” şeklinde ses ve dil uyumu sağlanmıştır.)

 - K -

Kaluk : Evde kalmış kız

Karamet / Garamet : Dert, çile, sıkıntı

Katık : Ayran

Katmer : Yağlı kete

Kayık : İki ayak üzerine oturtulmuş kızak

Kersen : İçinde hamur yoğrulan yuvarlak ahşap tekne

Keş : Yağsız ve tuzlu kurutulmuş peynir

Keşgek / keşkek : Gendümeden yapılan etli buğday yemeği, haşıl

Kete : Bir çeşit közleme

Kırik : Yeni doğmuş tay

Kömbe : Sac altında ısı ile pişirilen büyük ekmek, gilik

Kömüş : Manda, camışKörpü : Geçit, köprü

Kösüre : Bileği taşı

Kurdalamak : Kurcalamak, karıştırmak

Kuru : Kurutulmuş ekmek, somun

Küpül : Tıkız, tıknaz, şişko

- L -

La : Lan, ula, ulan

Laluk : Peltek, kekeme

   - M -

Merkez : Alucra, her hafta kurulan Pazar

Mıhla : Yumurtalı sebze yemeği

Mıtı : İşe yaramaz, boş konuşan, zevzek

Mızırık : Mızmız, mızıkçı

 - N -

Na(a)pısın : Ne yapıyorsun ?

Nassın : Nasılsın ?

Nedece(e)n : Ne yapacaksın ?

- O -

Oha(a) ! : Hayvanları ve anlayışsız insanları uyarmak için söylenir

Oralı olmamak : Ciddiye almamak, görmezden gelmek

Oyalı : Kenarı işlemeli başörtüsü

 - Ö -

Öylen : Öğle vakti

Öttürmek : Düdük çalmak, ses çıkarmak, gaz çıkarmak, geğirmek

 - P -

Palaz : Kıl keçisi kılından yapılan kilim (doğrusu)

Parpulamak : Azarlamak, paylamak (Ateşe odun atmak)

Partal : Palavra

Peyke : Sedir, divan, oturulacak yer

Pimpirik : Kuşkulu, korkak, evhamlı

Poşa : Elekçi, sepetçi, çingene

Pöhrenk : Ağaç dalından yapılmış delikli su borusu

Pörtlek : Dışa çıkık göz

Pür / Pir : İnce yapraklı bir çeşit çam ağacı  

- R -

R Harfi : (R harfi ile başlayan Öztürkçe kelime bulunmamaktadır. Başka dillerden Türkçe’ye geçen R harfi ile başlayan kelimelerin başına sesli harf getirilerek ses ve dil uyumu sağlanmıştır.)

- S -

Sarığıburma : Bir çeşit yöre baklavası

Seme : Sersem, uykulu, aklı çıkmış (semehor yerine)

Semelik : Uyurgezerlik, sersemlik, yarı aptallık hâli

Simirik : Cimri, ekti

Siron : Yufkadan yapılan yoğurtlu, sarımsaklı, şekerli düğün yemeği

Sivri : Çıkıntı, tepe

Soluğan : Nefes darlığı çeken insan, tıknefes

- Ş -

Şalak : İçi geçmiş, işe yaramaz

Şıngırdak : Oynak, hafif meşrep

Şivan : Feryat, çağırıp çığırma, derde düşenlerin sızlanması, yas tutma  

- T -

Tohuratma : Ağız / Ağuz sütünden (ilk sütten) yapılan yemek

Tomba : Kavgacı, gürültücü, içi boş

Torpah : ToprakTuluk : Yayık  

 - U -

Ula : Ulan, lan, la

Ulâ(a) : Hayret ve şaşkınlık ifadesi

Uruşmak : Vuruşmak

Urus : Rus 

- Ü -

Ürüsüm : Nam, şan, şöhret

Üsküre : Silindirik su tası   

- V -

Vazırt : Geç git

Vazırtı : Bozuk ses, dengesiz hareket, zart zurt

Vazırtık : Kaçık adam  

- Y -

Yağlı : Sac veya fırında pişen yağlı ekmek, pide

Yalanguç : Yalancı

Yarpuz : Kendiliğinden biten yöre nanesi

Yeğin : Hızlı, çabuk

Yeğni : Hafif  (doğrusu)

Yeğnilik : Hafiflik (Ey oğul ! Ağır ol ! Yeğnilik yapma ! / gibi)Yemlik : Yenilen bir ot (bitki) türü

Yüklük : Yatak yorgan dolabı

- Z -

Zıbarmak : Gebermek, kuyruğu titretmek, ölmek (Hayvanlar ve kötüler için)

Zıhım : Zıkkım, zehir, ağu, acılı

Zıhımın kökü : Zıkkım ye, yediğin ağu olsun anlamına kargış sözü  (Not : Bu çalışma yöredeki diğer çalışmaların dışında kalan kelime ve kavramları kapsamaktadır. Diğer çalışmalarda tespit edilen kelime ve kavramlar bilindiği halde bu çalışmanın dışında tutulmuştur.)  

İhsan Tekoğlu

Yorumlar (1)

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilir.
Lütfen sisteme giriş yapın veya kayıt olun.

Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.3